دورهی نوجوانی، با همهی پیچیدگیهایش، فرصتی بیبدیل برای پرورش انسانهایی سالم، مسئول و متفکر است. والدینی که به جای تقابل و کنترل، به رابطهای مبتنی بر احترام، گفتوگو و همدلی متوسل میشوند، بستر مناسبی برای ساختن هویتی یکپارچه و درونز...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ببین و بخون، دکتر پریسا کربلایی حسنی در مصاحبه با خبرنگار ببین و بخون در پاسخ به این سوال که چگونه به فرزندمان کمک کنیم هویت سالمتری بسازند؛ گفت: دورهی نوجوانی یکی از مهمترین و حساسترین مراحل رشد انسان است؛ دورهای که با دگرگونیهای گستردهی جسمی، روانی، شناختی و اجتماعی همراه است و نقش بنیادینی در شکلگیری هویت فرد ایفا میکند. بسیاری از والدین، با آغاز این مرحله، رفتارهایی متفاوت و گاه نگرانکننده از فرزند خود مشاهده میکنند. این رفتارها که ممکن است در قالب مخالفت، پرخاشگری، انزوا، یا تلاش برای استقلال بروز یابند، اغلب نشانهی آغاز فرایند هویتیابی هستند، نه لزوماً نشانهی بحران یا آسیب. شناخت دقیق ویژگیهای این دوره و نحوهی برخورد صحیح با تغییرات نوجوان، به والدین کمک میکند تا به جای مقابله، در مسیر رشد و بلوغ روانی فرزند خود همراهی مؤثر داشته باشند.
درک رفتارهای نوجوان، مستلزم شناخت لایههای عمیقتر تحولات روانشناختی اوست. این تحولات عبارتاند از:
۱. دگرگونیهای شناختی
نوجوان از تفکر عینی به تفکر انتزاعی و تحلیلی گام برمیدارد. او در این مرحله قادر است دربارهی مفاهیم پیچیده، از جمله هویت، عدالت، آینده، و هدف زندگی بیندیشد. این توانایی، پرسشگری و گاه زیر سؤال بردن ارزشها و اقتدار والدین را به همراه دارد.
۲. تغییرات هیجانی
نوسانات خلقی، حساسیت بالا، احساسات متناقض و تجربهی هیجانهای شدید از ویژگیهای بارز این دوره است. نوجوان گاه خود نیز دلیل این تحولات عاطفی را بهدرستی نمیداند.
۳. بازتعریف روابط اجتماعی
اهمیت تعلق به گروه همسالان، جلب توجه، محبوبیت، و مقایسهی خود با دیگران افزایش مییابد. نوجوان تمایل پیدا میکند فاصلهای روانی از خانواده بگیرد تا استقلال خود را تثبیت کند.
۴. شکلگیری هویت
شاید مهمترین دغدغهی نوجوان، پاسخ به پرسش «من کیستم؟» باشد. این فرآیند ممکن است با آزمون و خطا، تغییر نگرش، علاقهمندیهای نوظهور، و حتی رفتارهای متناقض همراه باشد.
آنچه در ظاهر بهعنوان طغیان و سرکشی شناخته میشود، در بسیاری از موارد تلاشی طبیعی برای کسب هویت مستقل است. در این دوران، نوجوان ممکن است در برابر اقتدار والدین ایستادگی کند، اما این لزوماً نشانهی بیاحترامی نیست. بلکه تلاشی برای ابراز وجود و اثبات استقلال روانی خویش است.
والدینی که رفتار نوجوان را صرفاً بهعنوان نافرمانی تفسیر میکنند، ناخواسته به شکلگیری شکاف عاطفی دامن میزنند. در مقابل، والدینی که این دوره را مرحلهای طبیعی و لازمهی رشد میدانند، میتوانند بهجای تقابل، نقش هدایتگر و حمایتگر ایفا نمایند.
دکتر پریسا کربلایی حسنی روانشناس کودک و نوجوان: نوجوانی بدون طغیان؛ چگونه به فرزندمان کمک کنیم هویت سالم تری بسازد؟
۱. شنیدن فعال و بدون قضاوت
نوجوان بیش از هر چیز نیاز دارد احساس کند شنیده و درک میشود. به جای نصیحتهای پیاپی یا قطع صحبت، والد باید با تمام توجه و بدون پیشداوری، به سخنان فرزند خود گوش دهد. بازتاب دادن احساسات («به نظر میرسد این موضوع تو را ناراحت کرده است») نقش مهمی در اعتمادسازی دارد.
۲. تعیین مرزهای مشخص و منعطف
نوجوانان نیازمند ساختار و قانوناند، اما قوانینی که قابل گفتوگو، انعطافپذیر و معنادار باشند. مشارکت دادن نوجوان در تدوین قوانین، احساس مسئولیت و پذیرش آنها را افزایش میدهد.
۳. اعتماد به توانمندیهای فرزند
نوجوان باید فرصت تجربه، اشتباه و آموختن از نتایج تصمیماتش را داشته باشد. والدین با ایفای نقش همراه و مشاور، میتوانند مسیر تصمیمگیری مسئولانه را تسهیل کنند، بیآنکه کنترل مستقیم بر همهی انتخابها داشته باشند.
۴. توجه به نیازهای پنهان پشت رفتارها
رفتارهای چالشی نوجوان اغلب بیان غیرمستقیم نیازهایی همچون احساس دیده شدن، امنیت روانی یا استقلالاند. توجه به ریشههای عاطفی این رفتارها، به جای واکنشهای سطحی، کلید برقراری ارتباط مؤثر است.
پرورش هویت سالم تنها از طریق تعاملهای مثبت با محیط اطراف و کسب مهارتهای زندگی محقق میشود. والدین نقش مهمی در آموزش و تقویت این مهارتها دارند:
مهارت حل مسئله: آموزش روشهای شناسایی مشکل، ارزیابی گزینهها و انتخاب راهحل مناسب.
مهارت تصمیمگیری: ایجاد فرصتهایی برای تصمیمگیریهای روزمره با پیامدهای واقعی.
شناخت احساسات: کمک به نوجوان برای نامگذاری هیجانات و بیان آنها به شیوهای سالم.
ابراز وجود: تقویت مهارت بیان نظر و احساس، بدون پرخاشگری یا انفعال.
برخی واکنشها و گفتارهای رایج والدین میتواند بدون قصد قبلی، تصویر نوجوان از خود را مخدوش سازد. از جمله:
_ مقایسهی مکرر با دیگران
_ استفاده از برچسبهایی نظیر «لجباز»، «بیفکر»، «بیعرضه»
_ تهدید به طرد شدن یا محرومیت عاطفی
_ تحقیر علایق و نگرشهای نوجوان
_ اعمال کنترل بیش از حد یا آزادی مطلق بدون نظارت
والدین باید مراقب باشند که انتقاد از رفتار، به نفی شخصیت و ارزشمندی فرزند منجر نشود.
والد نقش محوری در شکلگیری هویت نوجوان ایفا میکند؛ نه از راه کنترل، بلکه از راه بازتاب صحیح واقعیتهای درونی نوجوان و ایجاد محیطی امن برای آزمون و تجربه. والد آگاه:
_ شنوندهی فعال است، نه صرفاً نصیحتگر
_ پذیرای تفاوتها و سلیقههای جدید فرزند است
_ در عین حفظ اقتدار، به استقلال فرزند احترام میگذارد
_ در اشتباهات، مشوقِ یادگیری است، نه منبع سرزنش
_ الگوی رفتارهای انسانی و انعکاسی از ارزشهایی است که میخواهد منتقل کند
دورهی نوجوانی، با همهی پیچیدگیهایش، فرصتی بیبدیل برای پرورش انسانهایی سالم، مسئول و متفکر است. والدینی که به جای تقابل و کنترل، به رابطهای مبتنی بر احترام، گفتوگو و همدلی متوسل میشوند، بستر مناسبی برای ساختن هویتی یکپارچه و درونزاد فراهم میکنند.
نوجوانی، تهدید نیست؛ فرصتی است برای تولد دوبارهی شخصیت انسان. اگر والدین در کنار نوجوان بایستند، نه در برابر او، مسیر بلوغ نهتنها آسانتر میشود، بلکه به رابطهای عمیقتر و پایدارتر میان والد و فرزند میانجامد.
پایان/*
.
