سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده است که خطر دمانس در طول دوره زندگی تجمع پیدا میکند و عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت، کم تحرکی، مصرف دخانیات، انزوای اجتماعی، خواب نامناسب، چاقی و برخی عوامل محیطی میتوانند با افزایش خطر افت شناختی و...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ببین و بخون؛ آلزایمر و زوال عقل از جمله بیماریهایی هستند که بسیاری از افراد آنها را تنها به دوران سالمندی مرتبط میدانند، اما شواهد علمی نشان میدهد سلامت مغز تحت تأثیر مجموعهای از عوامل قرار دارد که در طول سالهای زندگی شکل میگیرند. سیده زهرا متولیان، متخصص اعصاب و روان، با اشاره به شواهد نوروبیولوژی تأکید کرده است که فرایندهایی که در نهایت میتوانند زمینه ساز افت شناختی شوند، ممکن است سالها پیش از آشکار شدن علائم در سالمندی آغاز شوند.
به گفته وی، وقتی فردی در سنین بالا برای یادآوری نام نزدیکان، زمان یا مکان با مشکل مواجه میشود، نباید این تغییر را صرفا یک اتفاق ناگهانی در دوران سالمندی دانست. عوامل محیطی، بیماریهای زمینهای و سبک زندگی در طول دههها میتوانند بر سلامت مغز و عروق اثر بگذارند.
سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده است که خطر دمانس در طول دوره زندگی تجمع پیدا میکند و عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت، کم تحرکی، مصرف دخانیات، انزوای اجتماعی، خواب نامناسب، چاقی و برخی عوامل محیطی میتوانند با افزایش خطر افت شناختی و دمانس ارتباط داشته باشند.
یکی از نکات مطرح شده درباره سلامت مغز این است که مراقبت از مغز نباید به دوران سالمندی موکول شود.
البته این موضوع به این معنا نیست که فرد در ۳۰ یا ۴۰ سالگی به آلزایمر مبتلا شده است. بیماری آلزایمر و سایر انواع دمانس تشخیصهای پزشکی مشخصی هستند و روند ایجاد تغییرات مغزی میتواند بسیار پیچیده و طولانی باشد.
آنچه اهمیت دارد این است که برخی عوامل خطر در میانسالی قابل کنترل هستند. فشار خون بالا، دیابت، استعمال دخانیات، کم تحرکی، تغذیه نامناسب و انزوای اجتماعی از جمله عواملی هستند که سازمان جهانی بهداشت آنها را در ارتباط با خطر دمانس مطرح کرده است.
به همین دلیل، مراقبت از مغز را میتوان از سالهای میانی زندگی آغاز کرد؛ یعنی زمانی که بسیاری از عوامل خطر هنوز قابل اصلاح هستند.
یکی از اشتباهات رایج، استفاده از واژههای «دمانس» و «آلزایمر» به جای یکدیگر است.
دمانس یک بیماری واحد نیست؛ بلکه اصطلاحی کلی برای مجموعهای از علائم است که میتواند حافظه، تفکر، زبان، تصمیم گیری و توانایی انجام فعالیتهای روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.
در مقابل، بیماری آلزایمر یکی از بیماریهای ایجادکننده دمانس است و شایعترین علت آن محسوب میشود. سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند بیماری آلزایمر در حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس نقش دارد.
انواع دیگری از دمانس نیز وجود دارند؛ از جمله دمانس عروقی، دمانس با اجسام لویی و دمانس فرونتوتمپورال. در برخی افراد نیز ممکن است ترکیبی از تغییرات مربوط به چند نوع دمانس وجود داشته باشد.
ژنتیک میتواند در خطر ابتلا به آلزایمر نقش داشته باشد، اما داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای قطعی فرد نیست.
برخی انواع نادر آلزایمر خانوادگی با جهشهای ژنتیکی مشخص ارتباط دارند و معمولا در سنین پایینتر بروز میکنند. انجمن آلزایمر، نوع خانوادگی ناشی از ژنهای تعیین کننده را بسیار نادر توصیف میکند و تأکید دارد که ژنهای افزایش دهنده خطر به تنهایی به معنای قطعی ابتلا نیستند.
بنابراین نمیتوان بیماری آلزایمر را صرفا به وراثت نسبت داد. در کنار عوامل ژنتیکی، وضعیت قلب و عروق، فشار خون، قند خون، فعالیت بدنی، تغذیه، خواب و تعاملات اجتماعی نیز در سلامت شناختی اهمیت دارند.
سلامت مغز ارتباط نزدیکی با سلامت عروق دارد. فشار خون بالا میتواند به عروق آسیب برساند و در درازمدت خطر سکته مغزی و مشکلات عروقی را افزایش دهد.
سازمان جهانی بهداشت کنترل فشار خون، قند خون و کلسترول را در کنار فعالیت بدنی، تغذیه سالم و ترک دخانیات از اقدامات مهم برای کاهش خطر افت شناختی و دمانس میداند.
به همین دلیل، کنترل فشار خون فقط برای پیشگیری از بیماری قلبی اهمیت ندارد و میتواند بخشی از مراقبت از سلامت مغز نیز باشد.
دیابت یکی دیگر از عوامل مرتبط با افزایش خطر دمانس است. قند خون بالا در طول زمان میتواند به عروق و اندامهای مختلف بدن آسیب وارد کند.
کنترل قند خون، رعایت رژیم غذایی متعادل، فعالیت بدنی و پیگیری منظم وضعیت سلامت میتواند به مدیریت این عامل خطر کمک کند.
سازمان جهانی بهداشت نیز مدیریت بیماریهای قلبی متابولیک مانند دیابت، فشار خون بالا و کلسترول بالا را از اقدامات مهم برای کاهش خطر افت شناختی و دمانس معرفی کرده است.
یکی از مهمترین پرسشها برای خانوادهها این است که از کجا بفهمیم یک فراموشی طبیعی است یا میتواند نشانه یک اختلال شناختی باشد.
در برخی موارد، افراد مسن ممکن است گاهی نام یک فرد یا محل قرار دادن یک وسیله را فراموش کنند اما بعدا آن را به یاد بیاورند و همچنان بتوانند فعالیتهای روزمره خود را به شکل مستقل انجام دهند.
اما زمانی که فراموشی به شکل مداوم زندگی روزمره را مختل کند، باید جدی گرفته شود.
برخی علائم هشدار عبارتند از:
سازمان جهانی بهداشت نیز از فراموشی رویدادهای اخیر، گم کردن وسایل، سردرگمی در مکانهای آشنا و مشکل در انجام فعالیتهای معمول به عنوان برخی علائم دمانس نام برده است.
قرار دادن یک وسیله در مکان غیرمعمول به تنهایی نمیتواند تشخیص آلزایمر باشد.
اما اگر چنین اتفاقاتی به صورت مکرر رخ دهد و همراه با اختلال در حافظه، تصمیم گیری، جهت یابی، زبان یا فعالیتهای روزمره باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت پیدا میکند.
همچنین تغییرات رفتاری مانند بدبینی شدید یا اتهام زدن مکرر به دیگران باید در کنار سایر علائم بررسی شود و نمیتوان بر اساس یک رفتار منفرد، بیماری خاصی را تشخیص داد.
یکی از مهمترین نکات در بررسی اختلال حافظه، توجه به علتهای قابل درمان است.
برخی مشکلات پزشکی میتوانند علائمی شبیه اختلالات شناختی ایجاد کنند. انجمن آلزایمر از جمله این عوامل به افسردگی، عوارض برخی داروها، مصرف زیاد الکل، اختلالات تیروئید و بعضی کمبودهای ویتامینی اشاره میکند. آپنه خواب نیز میتواند با مشکلات شناختی همراه باشد.
به همین دلیل، اگر فردی دچار فراموشی قابل توجه شده است، نباید بدون بررسی پزشکی آن را به آلزایمر نسبت داد.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی، معاینه، ارزیابی شناختی و آزمایشهای لازم، علت مشکل را بررسی کند.
نحوه برخورد خانواده با فرد مبتلا به اختلال شناختی اهمیت زیادی دارد.
بحث و جدل مداوم، سرزنش بیمار یا اصرار بر اینکه «یادت نمی آید؟» معمولا کمکی به حل مشکل نمیکند و ممکن است اضطراب و تنش را افزایش دهد.
در چنین شرایطی بهتر است خانواده:
سازمان جهانی بهداشت نیز بر حمایت از فرد مبتلا، فعالیت بدنی، تعامل اجتماعی، تحریک شناختی و حمایت از مراقبان تأکید دارد.
برخی افراد مبتلا به دمانس در ساعات پایانی روز دچار افزایش بی قراری، سردرگمی یا تغییرات رفتاری میشوند که به آن «سندروم غروب آفتاب» یا Sundowning گفته میشود.
در چنین شرایطی حفظ آرامش محیط، کاهش محرکهای اضافی و داشتن برنامه منظم روزانه میتواند به مدیریت شرایط کمک کند. در صورت شدت گرفتن بی قراری یا تغییر ناگهانی رفتار، بررسی پزشکی ضروری است تا علتهای دیگر نیز رد شوند.
فعالیت بدنی منظم یکی از مهمترین اقدامات سبک زندگی برای سلامت عمومی و مغز است.
سازمان جهانی بهداشت برای بزرگسالان حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته یا معادل آن را توصیه میکند. برای افراد ۶۵ ساله و بالاتر نیز همین میزان به عنوان سطح پایه توصیه شده و در افراد دارای مشکلات حرکتی، تمرینهای مرتبط با تعادل و پیشگیری از سقوط اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ورزش تنها به سلامت مغز محدود نمیشود؛ کنترل وزن، فشار خون، قند خون و سلامت قلب و عروق نیز با فعالیت بدنی منظم ارتباط دارند.
تغذیه سالم نیز بخشی از مراقبت از مغز است. رژیم غذایی متعادل و سرشار از سبزیجات، میوهها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و منابع مناسب پروتئین میتواند بخشی از یک سبک زندگی سالم باشد.
با این حال، نباید هیچ رژیم غذایی یا ماده غذایی خاصی را به عنوان درمان قطعی آلزایمر معرفی کرد.
سازمان جهانی بهداشت در آخرین توصیههای خود بر داشتن رژیم غذایی سالم و متعادل تأکید کرده و در عین حال، مصرف مکملهای ویتامین B، ویتامین E یا امگا ۳ را برای پیشگیری از دمانس در افراد بدون کمبود تشخیص داده شده توصیه نکرده است، زیرا شواهد کافی برای سود آن وجود ندارد.
فعال نگه داشتن ذهن و ادامه فعالیتهای فکری و اجتماعی میتواند بخشی از سبک زندگی سالم برای مغز باشد.
مطالعه، یادگیری مهارتهای جدید، انجام فعالیتهای ذهنی، حفظ ارتباط با دوستان و خانواده و مشارکت اجتماعی میتوانند به فعال ماندن فرد کمک کنند.
سازمان جهانی بهداشت نیز فعالیتهای شناختی و اجتماعی را در توصیههای مربوط به کاهش خطر افت شناختی و دمانس مورد توجه قرار داده است.
البته هیچ فعالیت ذهنی به تنهایی تضمین نمیکند که فرد هرگز به آلزایمر یا سایر انواع دمانس مبتلا نشود.
برای مراقبت از سلامت مغز میتوان مجموعهای از عادتهای سالم را از سالهای میانی زندگی دنبال کرد:
سازمان جهانی بهداشت در دستورالعمل به روزشده خود اعلام کرده است که بخشی قابل توجه از خطر دمانس با عوامل قابل تغییر ارتباط دارد و مدیریت این عوامل میتواند به پیشگیری یا به تأخیر انداختن بروز بیماری کمک کند.
هر فراموشی نشانه آلزایمر نیست و افزایش سن نیز به معنی ابتلای قطعی به دمانس نیست. دمانس بخشی اجتناب ناپذیر از سالمندی محسوب نمیشود.
با این حال، وقتی مشکلات حافظه و تفکر به صورت مداوم تکرار میشوند یا توانایی فرد برای انجام کارهای معمول زندگی را کاهش میدهند، مراجعه به پزشک اهمیت پیدا میکند.
تشخیص زودهنگام میتواند به شناسایی علتهای قابل درمان، مدیریت عوامل خطر و برنامه ریزی بهتر برای مراقبت کمک کند. انجمن آلزایمر نیز تأکید میکند که ارزیابی پزشکی میتواند برخی علل قابل برگشت مشکلات حافظه را شناسایی کند.
در نهایت، مراقبت از مغز موضوعی نیست که از سالمندی آغاز شود؛ سلامت مغز حاصل مجموعه انتخابها و عوامل خطر در طول زندگی است. کنترل فشار خون و قند خون، تحرک، تغذیه سالم، خواب مناسب، ارتباط اجتماعی و فعالیت ذهنی میتوانند بخشی از این مسیر باشند.
