پوتین و زلنسکی از توقف حملات به پایتختها سخن گفتهاند، اما اختلافات اصلی بر سر مناطق تحت کنترل روسیه، آینده امنیتی اوکراین و عضویت در ناتو پابرجاست. همزمان، حملات پهپادی و موشکی ادامه دارد و جنگ فرسایشی تشدید شده است. اکنون مأموریت فرستا...
پوتین و زلنسکی از توقف حملات به پایتختها سخن گفتهاند، اما اختلافات اصلی بر سر مناطق تحت کنترل روسیه، آینده امنیتی اوکراین و عضویت در ناتو پابرجاست. همزمان، حملات پهپادی و موشکی ادامه دارد و جنگ فرسایشی تشدید شده است. اکنون مأموریت فرستادگان ترامپ آزمونی برای بازگرداندن دیپلماسی به مسیر واقعی است.
درست در همان روزی که استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان دونالد ترامپ، پا به مسکو گذاشتند، ولادیمیر پوتین دستور داد سلاحهای روسیه به مدت سه روز علیه کییف خاموش شوند؛ توقفی کوتاه که میتواند نخستین نشانه از کاهش موقت تنش و باز شدن روزنهای برای گفتوگو باشد.
اما پشت این سکوت سهروزه، مسئلهای مهمتر نهفته است: آیا این وقفه صرفاً مکثی در میدان جنگ است یا تلاشی حسابشده برای سنجیدن امکان بازگرداندن روند دیپلماتیکی که میان روسیه و اوکراین از حرکت ایستاده است؟ به همین دلیل، آنچه در ظاهر یک آتشبس موقت به نظر میرسد، بیش از هر چیز میتواند آزمونی برای سنجش امکان احیای مسیر مذاکره و بازگرداندن دیپلماسی به پرونده جنگ اوکراین باشد.
کرملین اعلام کرده است که این توقف حملات از نیمهشب شنبه آغاز شده و سه روز ادامه خواهد داشت؛ همزمان، ولودیمیر زلنسکی نیز گفته است اوکراین آماده است تا پایان روز دوشنبه حملات به مسکو را متوقف کند. به این ترتیب، برای نخستین بار در این مقطع، دو طرف دستکم در سطح اعلامی پذیرفتهاند که همزمان با حضور فرستادگان آمریکایی، پایتختهای یکدیگر را هدف قرار ندهند؛ مکثی کوتاه اما معنادار که میتواند فضای لازم برای پیشبرد گفتوگوها را فراهم کند. با این حال، پوتین تأکید کرده است که روسیه هرگز با پیشنهاد آتشبس گستردهتر سهروزه موافقت نکرده است؛ تأکیدی که مرزهای این توافق نانوشته را روشن میکند: آنچه اکنون در جریان است، یک آتشبس جامع نیست، بلکه وقفهای محدود و موقت در حملات است و نباید بیش از آنچه واقعاً هست تعبیر شود.
اهمیت این تحول اما بیش از هر چیز به زمان وقوع آن بازمیگردد؛ درست در لحظهای که دیپلماسی بار دیگر تلاش میکند راهی به میدان جنگ باز کند. ویتکاف و کوشنر پیشتر چندین بار راهی مسکو شده و با ولادیمیر پوتین دیدار کردهاند، اما سفر آنها به کییف میتواند فصل تازهای در مأموریتی باشد که واشنگتن برای پایان دادن به جنگ دنبال میکند. امید آمریکا این است که رفتوآمد میان مسکو و کییف، سرانجام مذاکراتی را که طی ماههای اخیر عملاً از حرکت ایستادهاند، دوباره به جریان بیندازد.
دونالد ترامپ نیز روز جمعه از طرحی تازه برای پایان دادن به جنگ سخن گفت و اعلام کرد ویتکاف و کوشنر با خود «پیشنهادی برای پایان دادن به جنگ» دارند؛ پیشنهادی که با وجود اهمیت آن، هنوز جزئیاتش منتشر نشده است. همین ابهام، وزن تحولات پیشرو را بیشتر میکند، چراکه مشخص نیست این طرح تا چه اندازه میتواند شکاف عمیق میان مواضع مسکو و کییف را کاهش دهد.
در سوی دیگر، نشانههای برخاسته از کرملین چندان از تغییر اساسی در موضع روسیه حکایت نمیکند. دیمیتری پسکوف بار دیگر تأکید کرده است که مسکو همچنان بر خروج نیروهای اوکراینی از مناطقی که روسیه مدعی مالکیت آنهاست اصرار دارد. سرگئی ریابکوف نیز از واشنگتن خواسته است «واقعیتهای موجود در میدان» را در محاسبات خود لحاظ کند؛ واقعیتهایی که از نگاه مقامهای روس، نه به سود کییف، بلکه در مسیری در حال تغییر است که موقعیت مسکو را تقویت میکند.
در چنین فضایی، دیدار پوتین با ویتکاف و کوشنر را دشوار میتوان صرفاً یک دیدار تشریفاتی و دیپلماتیک تلقی کرد. پوتین در آغاز این دیدار، با اشاره به دشواری شرایط، از دونالد ترامپ تشکر کرد و از فرستادگان آمریکایی خواست پیام قدردانی او را به رئیسجمهور آمریکا منتقل کنند؛ لحنی که در میانه جنگ و در شرایطی که مذاکرات میان مسکو و کییف به بنبست رسیده، نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت.
ویتکاف نیز در مواجهه با پوتین لحنی گرم و دوستانه در پیش گرفت. مجموعه این اظهارات، دستکم یک پیام روشن دارد: کانال ارتباطی میان مسکو و واشنگتن همچنان باز است. کرملین نیز ظاهراً، دستکم در سطح دیپلماتیک، تمایلی به بستن این مسیر ندارد؛ مسیری که ممکن است در تلاش برای بازگرداندن مذاکرات به جریان، نقشی تعیینکننده پیدا کند.
اما گره اصلی جنگ همچنان همانجاست؛ فاصلهای عمیق و حلنشده میان خواستههای مسکو و کییف. کرملین بار دیگر بر شروطی پافشاری کرده که برای اوکراین غیرقابل پذیرش است؛ از جمله می توان به چشمپوشی کییف از مناطقی که روسیه مدعی مالکیت آنهاست و کنار گذاشتن مسیر عضویت در ناتو اشاره کرد. در سوی مقابل، اوکراین همچنان خواهان آتشبسی گستردهتر است و ولودیمیر زلنسکی تلاش کرده توقف حملات را بهعنوان نخستین گام برای عبور از میدان جنگ و رسیدن به میز مذاکره مطرح کند.
همین اختلاف مواضع نشان میدهد که حتی اگر توقف سهروزه حملات بدون نقض جدی سپری شود، هنوز راهی طولانی تا توافقی واقعی بر سر پایان جنگ باقی مانده است. سه روز سکوت در آسمان و بر فراز پایتختها، لزوماً به معنای نزدیک شدن دو طرف به صلح نیست. شکاف دیپلماتیک در حالی پابرجاست که جنگ در میدان نیز ادامه دارد؛ در امتداد خط مقدم حدود هزار و ۲۵۰ کیلومتری، روسیه و اوکراین همچنان درگیر نبردی فرسایشیاند؛ نبردی که تاکنون هیچیک نتوانسته در آن به پیشروی تعیینکنندهای دست پیدا کند.
با این حال، اگرچه خطوط زمینی جنگ تغییر چشمگیری نکردهاند، آسمان اوکراین و روسیه در ماههای اخیر به صحنهای بهمراتب پرتلاطمتر تبدیل شده است. حملات هوایی تشدید شده و هر دو طرف تلاش کردهاند دامنه عملیات خود را فراتر از خطوط مقدم گسترش دهند و اهدافی را در عمق بیشتری از خاک یکدیگر هدف قرار دهند؛ روندی که نشان میدهد حتی در لحظهای که دیپلماسی برای ایجاد وقفهای کوتاه در جنگ تلاش میکند، منطق نبرد همچنان با قدرت به مسیر خود ادامه میدهد.
اوکراین از ماه آوریل حملات خود علیه زیرساختهای سوخت و لجستیکی روسیه را افزایش داده است. حملات به پالایشگاههای نفت روسیه حتی به کمبود سوخت و افزایش قیمت آن در جایگاهها منجر شده و جنگ را بیش از گذشته به زندگی روزمره مردم روسیه نزدیک کرده است. در ماه اوت نیز حملات اوکراین به زیرساختهای نفتی روسیه به رکوردی ماهانه از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲ رسید. هدف روشن این کارزار، تضعیف توان جنگی و اقتصادی روسیه است.
روسیه نیز در مقابل، با استفاده از حملات گسترده موشکی و پهپادی، فشار بر شهرهای اوکراین را افزایش داده است. کاهش ذخایر موشکهای رهگیر پدافند هوایی اوکراین، آسیبپذیری این کشور را در برابر موشکهای بالستیک بیشتر کرده و به روسیه اجازه داده است اهداف بیشتری را در سراسر اوکراین مورد حمله قرار دهد. در یکی از آخرین نمونهها، حملات شبانه روسیه دستکم چندین کشته و زخمی بر جای گذاشت و مناطقی در اطراف کییف، دنیپروپتروفسک و میکولایف را هدف قرار داد.
حتی در آستانه ورود فرستادگان آمریکایی به کییف نیز حملات متوقف نشد. دو فرودگاه در نزدیکی پایتخت اوکراین هدف قرار گرفتند و زلنسکی این حملات را واکنشی مستقیم به برنامهریزی برای سفر هیئت آمریکایی دانست. از زمان آغاز جنگ، مقامهای خارجی عمدتاً از مسیر ریلی و از طریق لهستان وارد کییف شدهاند، زیرا حریم هوایی اوکراین بسته است. بنابراین، حمله به فرودگاهها در آستانه سفر ویتکاف و کوشنر، از نگاه کییف اهمیتی فراتر از یک حمله نظامی عادی پیدا کرده است.
همزمان، حمله یک پهپاد روسی به مقر سازمان امنیت اوکراین در کییف نیز نشان داد که فشار نظامی حتی در قلب پایتخت ادامه دارد. این سازمان یکی از نهادهای اصلی اجرای عملیاتهای دوربرد اوکراین در داخل خاک روسیه محسوب میشود و زلنسکی وعده داده است که کییف به این حمله پاسخ خواهد داد. در سوی دیگر، روسیه نیز اعلام کرده طی یک شب ۵۳ پهپاد اوکراینی را سرنگون کرده است. نیروی هوایی اوکراین نیز از شلیک ۱۶۷ پهپاد و موشک بالستیک روسیه و رهگیری بخش قابل توجهی از آنها خبر داده است.
این چرخه حمله و پاسخ، یکی از مهمترین موانع در مسیر مذاکرات است. در حالی که واشنگتن تلاش میکند یک فضای حداقلی برای گفتوگو ایجاد کند، واقعیت میدان همچنان بر منطق جنگ استوار است. روسیه و اوکراین نهتنها از شدت حملات خود نکاستند، بلکه در هفتههای اخیر به سمت استفاده گستردهتر از فناوریهای نظامی پیشرفتهتر از پهپادهای مجهز به موتور جت گرفته تا موشکهای بالستیک حرکت کردهاند. از سوی دیگر، هزینه جنگ نیز برای هر دو طرف افزایش یافته است. مسکو و کییف با فشارهای مالی فزاینده برای تأمین هزینههای جنگ روبهرو هستند و ادامه جنگ هر روز پرهزینهتر میشود. با این حال، همین فشارها تاکنون نتوانسته دو طرف را به مصالحهای اساسی بر سر شروط پایان جنگ نزدیک کند.
در این میان، مأموریت ویتکاف و کوشنر در شرایطی انجام میشود که توجه آمریکا در ماههای اخیر تا حدی به جنگ این کشور با ایران معطوف شده و تلاشهای صلح اوکراین کمرنگتر شده است. بازگشت دوباره فرستادگان ترامپ به مسکو و سفر برنامهریزیشده آنها به کییف میتواند نشانه تلاش واشنگتن برای بازگرداندن مسئله اوکراین به مرکز دستور کار دیپلماتیک باشد. با این حال، حتی در داخل کرملین نیز درباره امکان دستیابی سریع به توافق خوشبینی چندانی دیده نمیشود. پسکوف تأکید کرده است که سخن از «ایدههای جدید» نیست و ریابکوف نیز خواستار توجه آمریکا به شرایط میدان شده است.
از همین منظر، آتشبس سهروزه را باید بیشتر یک وقفه محدود در دل یک جنگ فعال دانست تا نقطه آغاز یک توافق صلح. این وقفه میتواند به ویتکاف و کوشنر فرصت دهد میان مواضع دو طرف رفتوآمد کنند و درباره امکان ایجاد یک چارچوب مذاکراتی تازه گفتوگو کنند؛ اما اختلافات اصلی همچنان پابرجاست: سرنوشت مناطق تحت کنترل روسیه، آینده امنیتی اوکراین و عضویت یا عدم عضویت این کشور در ناتو، موضوعاتی هستند که تاکنون مانع اصلی دستیابی به توافق بودهاند.
در نهایت، اهمیت سفر فرستادگان آمریکا نه در توقف سهروزه حملات، بلکه در این پرسش نهفته است که آیا واشنگتن میتواند مسکو و کییف را از منطق فرسایشی میدان نبرد به سمت میز مذاکره واقعی سوق دهد یا نه. پوتین با توقف موقت حملات به کییف و زلنسکی با اعلام آمادگی برای توقف حملات به مسکو، هر دو نشانهای محدود از آمادگی برای کاهش تنش نشان دادهاند؛ اما همزمان، ادامه حملات در سایر نقاط اوکراین و تأکید کرملین بر شروط قبلی خود یادآوری میکند که میان «کاهش موقت تنش» و «پایان جنگ» همچنان فاصلهای بسیار بزرگ وجود دارد.
سفر روز یکشنبه ویتکاف و کوشنر به کییف، در همین چارچوب، بیش از هر چیز آزمونی برای سنجش این فاصله خواهد بود؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند مشخص کند آیا تلاش تازه واشنگتن صرفاً وقفهای کوتاه در روند یک جنگ فرسایشی خواهد بود یا نخستین گام برای بازگرداندن مذاکرات صلح به مسیر واقعی.
