نشست سالانه وزیران امور خارجه اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسه آن) در مانیل، پایتخت فیلیپین، اواخر هفته گذشته در شرایطی برگزار شد که تشدید رقابت راهبردی میان آمریکا و چین، ادامه تنش ها در دریای جنوبی چین، بحران میانمار و پیامدهای جنگ تجاوزکارانه آمریکا علیه ایران بر امنیت انرژی و تجارت جهانی، مهمترین محورهای گفت و گوهای دیپلماتیک این اجلاس را تشکیل داد.

این نشست در شرایطی برگزار شد که تحولات خاورمیانه و پیامدهای جنگ آمریکا علیه ایران، در کنار رقابت فزاینده واشنگتن و پکن در منطقه هند – اقیانوس آرام، فضای رایزنی های دیپلماتیک را تحت تاثیر قرار داده بود. نگرانی از امنیت مسیرهای انتقال انرژی، آزادی کشتیرانی و اختلال در زنجیره تامین، به یکی از مهم ترین دغدغه های کشورهای آسیایی تبدیل شده است.

در این چارچوب، وزیران امور خارجه کشورهای عضو آسه آن و شرکای گفت و گوی این اتحادیه از جمله آمریکا، چین، روسیه، ژاپن، هند، کره جنوبی و استرالیا، علاوه بر بررسی مهم ترین چالش های امنیتی جنوب شرق آسیا، درباره پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی تحولات خاورمیانه، امنیت دریای جنوبی چین، بحران میانمار و آینده همکاری های منطقه ای تبادل نظر کردند.

اظهارات مقام های حاضر در نشست نیز نشان داد که هرچند دستور کار رسمی اجلاس بر مسائل شرق آسیا متمرکز بود، اما پیامدهای جنگ علیه ایران و نگرانی از گسترش دامنه بحران به مسیرهای راهبردی انرژی و تجارت جهانی، به یکی از محورهای اصلی رایزنی ها و موضع گیری های دیپلماتیک تبدیل شد.

این نشست که با حضور وزیران خارجه ۱۰ کشور عضو آسه آن و شرکای گفت و گوی این اتحادیه از جمله آمریکا، چین، ژاپن، کره جنوبی، هند، استرالیا، روسیه و اتحادیه اروپا برگزار شد، بار دیگر نشان داد که آسه آن تلاش می کند جایگاه خود را به عنوان محور گفت و گوهای امنیتی و سیاسی منطقه هند و اقیانوس آرام حفظ کند؛ هرچند رقابت فزاینده قدرت های بزرگ، دستیابی به مواضع مشترک را دشوارتر کرده است.

یکی از مهم ترین محورهای اجلاس، امنیت دریای جنوبی چین بود. فیلیپین و برخی دیگر از اعضای آسه آن بر ضرورت احترام به حقوق بین الملل، آزادی کشتیرانی و اجرای کامل کنوانسیون حقوق دریاها تاکید کردند، در حالی که چین بار دیگر ادعاهای خود درباره بخش های وسیعی از این آبراه راهبردی را تکرار کرد و خواستار حل اختلاف ها از طریق گفت و گوهای دوجانبه شد. این اختلاف ها همچنان یکی از مهم ترین چالش های امنیتی جنوب شرق آسیا به شمار می رود.

بحران میانمار نیز از دیگر موضوعات اصلی نشست بود. وزیران خارجه کشورهای عضو آسه آن درباره تداوم درگیری های داخلی، وضعیت انسانی و روند اجرای «اجماع پنج ماده ای» رایزنی کردند. بسیاری از اعضا بر ضرورت کاهش خشونت ها، ارسال کمک های بشردوستانه و آغاز گفت و گوی سیاسی میان طرف های درگیر تاکید کردند، هرچند اختلاف دیدگاه ها درباره نحوه تعامل با حکومت نظامی میانمار همچنان پابرجاست.

تحولات خاورمیانه و پیامدهای آن برای اقتصاد آسیا نیز بخش مهمی از گفت و گوهای اجلاس را به خود اختصاص داد. مقام های شرکت کننده نسبت به تاثیر ناامنی در مسیرهای دریایی، به ویژه تنگه هرمز، بر صادرات انرژی، زنجیره تامین و تجارت جهانی ابراز نگرانی کردند. بسیاری از کشورهای آسیایی که بخش عمده نفت و گاز مورد نیاز خود را از خاورمیانه تامین می کنند، بر ضرورت حفظ امنیت خطوط کشتیرانی و جلوگیری از گسترش تنش ها تاکید کردند.

در این میان، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در حاشیه نشست مدعی شد که هرگونه محدود شدن تردد آزاد کشتی ها در آبراه های بین المللی می تواند به سابقه ای خطرناک برای تجارت جهانی تبدیل شود و بر تداوم حضور و همکاری واشنگتن با کشورهای آسه آن تاکید کرد. این اظهارات در حالی مطرح شد که از نگاه بسیاری از ناظران، آمریکا خود آغازگر دور اخیر درگیری های نظامی با ایران بود و طی هفته های گذشته نیز بارها آتش بس اعلام شده میان طرف های درگیر را نقض کرد. همچنین، منتقدان سیاست های واشنگتن معتقدند آمریکا پیش از این نیز به تعهدات خود در چارچوب تفاهم نامه – اسلام آباد پایبند نبوده و همین موضوع، تردیدهایی را درباره مواضع اخیر مقام های آمریکایی در خصوص امنیت کشتیرانی و ثبات منطقه ای ایجاد کرده است.

در مقابل، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در سخنرانی و دیدارهای خود در حاشیه اجلاس، بر ضرورت کاهش تنش ها و حل و فصل اختلافات از مسیر دیپلماسی تاکید کرد و هشدار داد ادامه درگیری ها در خاورمیانه می تواند پیامدهای گسترده ای برای اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و تجارت بین المللی داشته باشد. وی با اشاره به وابستگی بسیاری از اقتصادهای آسیایی به واردات انرژی از منطقه خلیج فارس، حفظ ثبات در مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش بحران را ضروری دانست و از همه طرف ها خواست از اقداماتی که موجب تشدید تنش ها می شود، خودداری کنند. لاوروف همچنین تاکید کرد روسیه از راه حل سیاسی و گفت و گو برای حل اختلافات حمایت می کند و ثبات منطقه را به نفع همه کشورهای جهان، به ویژه اقتصادهای آسیایی، دانست.

از سوی دیگر، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در دیدارهای دوجانبه و نشست های چندجانبه، بر حمایت پکن از نقش محوری آسه آن در ساختار امنیتی منطقه تاکید کرد و خواستار گسترش همکاری های اقتصادی، اتصال زیرساختی و حفظ ثبات منطقه شد. چین همچنین نسبت به آنچه «مداخله بازیگران خارجی» در مسائل دریای جنوبی چین خواند، هشدار داد.

هند، ژاپن، کره جنوبی و استرالیا نیز در سخنرانی های خود بر اهمیت امنیت دریایی، تقویت زنجیره های تامین، امنیت انرژی و همکاری در حوزه فناوری های نوین تاکید کردند. این کشورها با توجه به وابستگی گسترده اقتصادهای آسیایی به تجارت دریایی، خواستار حفظ ثبات در مسیرهای کشتیرانی بین المللی شدند.

در حاشیه اجلاس، ده ها دیدار دوجانبه میان مقام های شرکت کننده برگزار شد که محور آنها توسعه همکاری های اقتصادی، سرمایه گذاری، امنیت سایبری، فناوری های نوین، تغییرات اقلیمی و مقابله با جرائم فرامرزی بود. همچنین رایزنی هایی درباره همکاری در زمینه هوش مصنوعی، نیمه هادی ها و امنیت زنجیره تامین انجام شد که نشان دهنده افزایش اهمیت رقابت فناوری در دستور کار کشورهای منطقه است.

تحلیلگران معتقدند اجلاس امسال آسه آن بیش از هر زمان دیگری تحت تاثیر رقابت ژئوپلیتیکی میان آمریکا و چین قرار داشت؛ رقابتی که از دریای جنوبی چین تا فناوری های پیشرفته، امنیت انرژی و آینده نظم منطقه ای را در بر گرفته است. در چنین شرایطی، کشورهای عضو آسه آن همچنان می کوشند با حفظ موازنه در روابط خود با قدرت های بزرگ، از تبدیل شدن منطقه به صحنه رویارویی مستقیم جلوگیری کنند و همزمان منافع اقتصادی و امنیتی خود را حفظ کنند.

نشست مانیل بار دیگر نشان داد که آسه آن، با وجود اختلاف دیدگاه میان اعضا، همچنان یکی از مهم ترین بسترهای گفت و گو و مدیریت بحران های سیاسی و امنیتی در آسیا به شمار می رود و تصمیم ها و رایزنی های آن می تواند بر روند تحولات منطقه هند و اقیانوس آرام، امنیت دریایی، تجارت جهانی و همکاری های اقتصادی آسیا تاثیرگذار باشد.