آیا کووید ۱۹ نوجوانان را کم هوش تر کرد؟ بررسی تازه ترین پژوهش ها درباره افت یادگیری، تغییرات مغزی، عملکرد شناختی و تاثیر تعطیلی مدارس در دوران کرونا.
پاسخ کوتاه این است که هنوز نمی توان چنین ادعایی را به صورت قطعی مطرح کرد.
پژوهش های مختلف نتایج متفاوتی داشته اند. برای مثال، یک مطالعه طولی درباره عملکردهای اجرایی نوجوانان، عملکرد آنها را پیش و پس از محدودیت های همه گیری مقایسه کرد. نتایج این پژوهش نشان داد در بیشتر شاخص های عملکرد اجرایی تفاوت معناداری میان دوره قبل و بعد از همه گیری وجود نداشت؛ با این حال، در یکی از شاخص ها افت عملکرد در پسران مشاهده شد.
این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می دهد نمی توان از روی یک تغییر در یک توانایی شناختی، نتیجه گرفت که «هوش نسل کرونا پایین آمده است».
هوش مفهومی گسترده است و توانایی هایی مانند استدلال، حل مسئله، حافظه کاری و پردازش اطلاعات را در بر می گیرد. عملکرد تحصیلی نیز تحت تاثیر عواملی مانند کیفیت آموزش، شرایط خانوادگی، خواب، استرس، انگیزه و دسترسی به امکانات آموزشی قرار دارد.
در زمینه یادگیری، شواهد قوی تری وجود دارد.
یک مرور نظام مند و فراتحلیل که ۴۲ مطالعه از ۱۵ کشور را بررسی کرده است، نشان داد پیشرفت یادگیری دانش آموزان در دوران همه گیری به طور قابل توجهی کاهش پیدا کرده است. این مطالعه میانگین افت یادگیری را حدود ۰.۱۴ انحراف معیار برآورد کرد و گزارش داد این افت در ریاضی بیشتر از خواندن بوده است. همچنین دانش آموزانی که از خانواده های دارای وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین تر بودند، آسیب بیشتری از این افت یادگیری دیدند.
پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد و داده های آزمون PISA را بررسی کرد، کاهش میانگین نمرات ریاضی را حدود ۱۴ درصد یک انحراف معیار برآورد کرد؛ پژوهشگران این میزان را تقریبا معادل هفت ماه یادگیری دانستند. در این مطالعه، کاهش عملکرد در نظام های آموزشی با تعطیلی طولانی تر مدارس بیشتر مشاهده شد.
اندیشه//معاصر نوشت: این اعداد نباید با کاهش هفت ماه از «هوش» دانش آموزان اشتباه گرفته شوند. منظور از این برآورد، مقدار یادگیری از دست رفته در مقایسه با روند مورد انتظار آموزشی است.
تعطیلی مدارس یکی از مهم ترین تغییرات دوران کرونا بود. دانش آموزان علاوه بر دریافت آموزش، در مدرسه با معلم، دوستان و محیط اجتماعی مواجه می شوند و بسیاری از مهارت های شناختی و اجتماعی نیز در همین فرایند تقویت می شود.
وقتی این محیط برای ماه ها تغییر کرد، آموزش از کلاس حضوری به شکل آنلاین منتقل شد. کیفیت این تجربه برای همه دانش آموزان یکسان نبود.
برخی دانش آموزان به اینترنت مناسب، رایانه، فضای آرام برای مطالعه و حمایت خانوادگی دسترسی داشتند؛ در مقابل، برخی دیگر با مشکلات اقتصادی، نبود تجهیزات مناسب یا شرایط نامناسب برای آموزش مجازی روبه رو بودند.
مطالعات مرور شده درباره تعطیلی مدارس نیز نشان داده اند که این تعطیلی ها با کاهش عملکرد تحصیلی همراه بوده اند و اثرات آن برای برخی گروه های اجتماعی و سنی شدیدتر بوده است.
این بخش از موضوع پیچیده تر است.
یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه Translational Psychiatry، گروهی از نوجوانان را که پیش از همه گیری یا پس از محدودیت های کرونایی ارزیابی شده بودند، مقایسه کرد. پژوهشگران در گروه پس از قرنطینه تفاوت هایی در برخی شاخص های زیستی و عصبی مشاهده کردند؛ از جمله تغییر در پاسخ های عصبی قشر پیش پیشانی هنگام پردازش محرک های هیجانی.
با این حال، چنین یافته ای به تنهایی ثابت نمی کند که ویروس کرونا مستقیما باعث کاهش هوش شده است.
زیرا نوجوانان در آن دوره فقط با ویروس مواجه نبودند؛ بلکه انزوا، تعطیلی مدرسه، کاهش فعالیت بدنی، تغییر خواب، فشار روانی و کاهش تعاملات اجتماعی را نیز تجربه کردند.
یکی از مطالعات جدیدتر که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، مسیر رشد ماده سفید و عملکردهای اجرایی نوجوانانی را که دوران همه گیری را تجربه کرده بودند بررسی کرده است.
بر اساس چکیده این پژوهش، چند مسیر ماده سفید مغز در گروه پس از قرنطینه نشانه هایی از رشد شتاب گرفته نشان دادند و عملکرد اجرایی نیز در برخی آزمون ها الگوی شتاب گرفته داشت. این اثر در برخی شاخص ها در دختران بیشتر بود.
این نتیجه نشان می دهد تغییرات مغزی مرتبط با دوران همه گیری لزوما به معنای «ضعیف تر شدن» مغز نیست.
در حقیقت، رشد مغز نوجوانان یک فرایند پیچیده است و سرعت یا مسیر رشد یک بخش از مغز نمی تواند به تنهایی معادل هوش بیشتر یا کمتر باشد.
همه گیری از نظر روانی نیز دوره دشواری برای بسیاری از نوجوانان بود.
پژوهشی در سال ۲۰۲۶ با استفاده از داده های مطالعه بزرگ Adolescent Brain Cognitive Development یا ABCD، افزایش مشکلات روان شناختی در میان جوانان آمریکایی را در ارتباط با دوره همه گیری بررسی کرده است. این پژوهش تلاش کرده است نقش عوامل ژنتیکی و شرایط همه گیری را در تغییرات سلامت روان نوجوانان از یکدیگر تفکیک کند.
از سوی دیگر، مطالعه سال ۲۰۲۵ درباره عملکرد عصبی نوجوانان نیز گزارش کرد که گروه ارزیابی شده پس از قرنطینه، در مقایسه با گروه پیش از همه گیری، تفاوت هایی در سیستم های زیستی مرتبط با استرس و التهاب و همچنین فعالیت قشر پیش پیشانی نشان دادند.
بنابراین، وقتی درباره عملکرد ذهنی نوجوانان در دوران کرونا صحبت می کنیم، نمی توان نقش استرس و شرایط محیطی را نادیده گرفت.
بر اساس مجموعه مطالعات موجود، افت مشاهده شده بیشتر در حوزه یادگیری و برخی مهارت های شناختی یا اجرایی مطرح شده است؛ نه اینکه یک کاهش عمومی و قطعی در هوش همه نوجوانان اثبات شده باشد.
در حوزه آموزشی، ریاضی یکی از بخش هایی بود که افت بیشتری را تجربه کرد. فراتحلیل های انجام شده نیز کاهش یادگیری در ریاضی را بیشتر از خواندن گزارش کرده اند.
مهارت های اجرایی نیز موضوع پژوهش های جداگانه بوده اند. این مهارت ها شامل برنامه ریزی، کنترل پاسخ، توجه و حافظه کاری هستند و در دوران نوجوانی همچنان در حال رشدند.
هنوز پاسخ قطعی برای همه نوجوانان وجود ندارد.
برخی مطالعات نشان داده اند بخشی از افت یادگیری حتی یک سال یا بیشتر پس از نخستین تعطیلی ها نیز به طور کامل جبران نشده بود. یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۳ گزارش کرد که دانش آموزان به طور متوسط حدود ۰.۱۹ انحراف معیار افت در پیشرفت تحصیلی داشته اند و در برخی داده ها، جبران کامل یادگیری از دست رفته پس از یک سال یا بیشتر مشاهده نشده است.
با این حال، این یافته به معنی آن نیست که ظرفیت شناختی نوجوانان برای همیشه کاهش یافته است.
یادگیری قابل جبران است و میزان بازگشت به مسیر آموزشی می تواند به کیفیت آموزش جبرانی، شرایط خانوادگی، وضعیت اقتصادی، حمایت مدرسه و ویژگی های فردی دانش آموز بستگی داشته باشد.
andishemoaser
برای درک درست این موضوع باید این دو مفهوم را از هم جدا کرد.
افت هوش یعنی کاهش پایدار در توانایی های شناختی پایه فرد. برای اثبات چنین ادعایی باید آزمون های معتبر و طولی، نمونه های مناسب و کنترل عوامل متعدد در اختیار داشت.
اما افت یادگیری یعنی دانش آموز در یک دوره مشخص، بخشی از مطالب و مهارت هایی را که انتظار می رفت یاد بگیرد، به دست نیاورده است.
ممکن است دانش آموزی به دلیل تعطیلی مدرسه، آموزش ضعیف آنلاین یا کاهش تمرین، در ریاضی عملکرد ضعیف تری داشته باشد؛ اما این موضوع به خودی خود ثابت نمی کند که توانایی استدلال یا هوش عمومی او کاهش یافته است.
خیر.
مطالعات نشان داده اند اثرات همه گیری در گروه های مختلف یکسان نبوده است. برای مثال، در مرور نظام مند مطالعات یادگیری، کودکان و نوجوانان متعلق به خانواده های دارای وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین تر، افت بیشتری را تجربه کردند.
مدت زمان تعطیلی مدارس نیز اهمیت داشته است. داده های PISA نشان داده اند کشورها و مدارسی که تعطیلی طولانی تری داشتند، در برخی شاخص های یادگیری افت بیشتری را تجربه کردند.
این موضوع نشان می دهد نمی توان یک نتیجه واحد را درباره تمام نوجوانان جهان صادر کرد.
پژوهش ها نشان می دهند پیامدهای آموزشی و روانی همه گیری ارزش توجه دارند، اما استفاده از عبارت «نسل کم هوش تر» تصویر علمی دقیقی ارائه نمی کند.
آنچه با اطمینان بیشتری می توان گفت این است که کرونا و پیامدهای ناشی از آن، به ویژه تعطیلی مدارس، با افت قابل توجه یادگیری همراه بوده است. همچنین مطالعاتی درباره تغییر در برخی شاخص های عصبی، استرس و عملکردهای اجرایی نوجوانان منتشر شده است.
در مقابل، مطالعات طولی درباره عملکرد اجرایی نتایج کاملا یکسانی ندارند و برخی پژوهش ها تفاوت گسترده ای در عملکرد شناختی نوجوانان پیش و پس از همه گیری پیدا نکرده اند.
سوال «آیا کووید نوجوانان را کم هوش تر کرد؟» پاسخ ساده ای ندارد. شواهد علمی نشان می دهد همه گیری کرونا و تعطیلی مدارس با افت یادگیری، به ویژه در ریاضی، همراه بوده و برخی پژوهش ها نیز تغییراتی در عملکردهای عصبی و شناختی نوجوانان گزارش کرده اند.
اما این یافته ها به معنای اثبات کاهش دائمی IQ نوجوانان نیست. پژوهش های مختلف نتایج متفاوتی دارند و باید میان تاثیر مستقیم عفونت کرونا، پیامدهای قرنطینه، تعطیلی مدارس، استرس، کاهش تعاملات اجتماعی و تغییر سبک زندگی تفاوت گذاشت.
اندیشه//معاصر نوشت: بنابراین توصیف دقیق تر از وضعیت این است که «نسل کرونا با بخشی از افت یادگیری و تغییرات شناختی و روانی ناشی از همه گیری روبه رو شده است»، نه اینکه همه نوجوانان به دلیل کووید ۱۹ کم هوش تر شده باشند.
