ملاصدرا و حکمت متعالیه؛ وقتی انسان و جهان در مسیر «شدن» قرار میگیرند
ملاصدرا و حکمت متعالیه را به زبان ساده بشناسید؛ از اصالت وجود و تشکیک وجود تا حرکت جوهری، شناخت، تحول انسان و رابطه خدا و جهان در فلسفه ملاصدرا.
ملاصدرا و حکمت متعالیه را به زبان ساده بشناسید؛ از اصالت وجود و تشکیک وجود تا حرکت جوهری، شناخت، تحول انسان و رابطه خدا و جهان در فلسفه ملاصدرا.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ببین و بخون؛ ملاصدرا یکی از مهم ترین فیلسوفان تاریخ فلسفه اسلامی است که با شکل دادن به نظام «حکمت متعالیه» تلاش کرد میان فلسفه استدلالی، عرفان، الهیات و آموزه های دینی پیوندی تازه برقرار کند. در مرکز اندیشه او مفاهیمی مانند «اصالت وجود»، «تشکیک وجود» و «حرکت جوهری» قرار دارند؛ مفاهیمی که تصویری پویا از جهان و انسان ارائه می کنند. در فلسفه ملاصدرا، واقعیت بنیادی با «وجود» پیوند دارد، موجودات از نظر مرتبه وجودی یکسان نیستند و طبیعت و انسان در فرایندی مداوم از تغییر و شدن قرار دارند. از این منظر، شناخت نیز صرفا جمع آوری اطلاعات نیست؛ بلکه می تواند به تحول خود انسان شناسا منجر شود. حکمت متعالیه با کنار هم قرار دادن عقل، شهود و آموزه های دینی، تلاش می کند به پرسش هایی درباره واقعیت، خدا، انسان، تغییر و معنای زندگی پاسخ دهد.
اندیشه!!معاصر نوشت:
«حکمت متعالیه» نام نظام فلسفی ملاصدرا است؛ نظامی که عنوان کامل آن «الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة» است و مهم ترین اثر ملاصدرا نیز با عنوان «اسفار اربعه» شناخته می شود.
این نظام فلسفی در دوره صفوی شکل گرفت و از جریان های مختلف فکری تاثیر پذیرفت. فلسفه مشاء و اندیشه ابن سینا، فلسفه اشراق سهروردی، عرفان ابن عربی، علم کلام و آموزه های دینی از جمله مهم ترین سرچشمه هایی هستند که در شکل گیری اندیشه ملاصدرا نقش داشته اند.
با این حال، حکمت متعالیه را نباید صرفا ترکیبی ساده از این جریان ها دانست. ملاصدرا تلاش کرد میراث فلسفی و عرفانی پیش از خود را بازخوانی و در قالب یک دستگاه فلسفی منسجم بازسازی کند.
در این دستگاه، عقل و شهود لزوما در برابر یکدیگر قرار ندارند. برهان فلسفی، تجربه عرفانی و آموزه های دینی می توانند در مسیر شناخت حقیقت با یکدیگر ارتباط داشته باشند.
برای فهم فلسفه ملاصدرا می توان از یک پرسش ساده شروع کرد: وقتی می گوییم «چیزی وجود دارد»، دقیقا درباره چه چیزی صحبت می کنیم؟
برای مثال، وقتی از یک درخت صحبت می کنیم، هم درباره «درخت بودن» آن سخن می گوییم و هم درباره اینکه چنین موجودی در جهان خارج وجود دارد.
فلاسفه میان دو مفهوم «ماهیت» و «وجود» تفاوت گذاشته اند.
ماهیت پاسخ می دهد که یک چیز «چیست» و وجود به این پرسش مربوط می شود که «آیا هست».
برای نمونه، انسان می تواند مفهوم یک اسب را در ذهن خود تصور کند، بدون اینکه اسبی در مقابل او وجود داشته باشد. بنابراین تصور ماهیت یک چیز با تحقق خارجی آن یکسان نیست.
ملاصدرا از همین نقطه به یکی از مهم ترین دیدگاه های خود یعنی «اصالت وجود» می رسد.
اصالت وجود از بنیادی ترین مباحث فلسفه ملاصدرا است. به زبان ساده، ملاصدرا معتقد است آنچه در خارج از ذهن تحقق واقعی دارد، «وجود» است و ماهیت بیشتر نحوه ای است که ذهن ما موجودات را تعریف، تفکیک و دسته بندی می کند.
به بیان ساده:
برای مثال، وقتی می گوییم «انسان»، «درخت» یا «سنگ»، ذهن ما برای هرکدام ماهیتی متفاوت در نظر می گیرد. اما در تحلیل وجودشناختی ملاصدرا، آنچه در خارج تحقق دارد، وجود است.
این دیدگاه بعدها پایه ای برای بسیاری از مباحث ملاصدرا درباره خدا، جهان، انسان و رابطه موجودات با یکدیگر می شود.
اگر وجود اصالت دارد، پرسش بعدی این است که آیا همه موجودات از نظر وجود در یک سطح قرار دارند؟
پاسخ ملاصدرا منفی است.
او معتقد است وجود حقیقتی واحد است، اما در موجودات مختلف با شدت، ضعف و مراتب متفاوت تحقق پیدا می کند. این دیدگاه با عنوان «تشکیک وجود» شناخته می شود.
در اینجا تشکیک به معنای شک و تردید نیست؛ بلکه به معنای دارای مراتب بودن وجود است.
برای فهم ساده تر می توان از مثال نور استفاده کرد. نور شمع و نور خورشید هر دو نور هستند، اما شدت و مرتبه آنها یکسان نیست.
در نگاه ملاصدرا نیز موجودات از اصل وجود بهره مند هستند، اما وجود آنها از نظر شدت و کمال یکسان نیست.
در بالاترین مرتبه، خداوند قرار دارد و سایر موجودات در مراتب پایین تر وجودی قرار می گیرند.
این برداشت، یکی از پایه های مهم نظام هستی شناسی ملاصدرا است.
یکی از مشهورترین نظریه های ملاصدرا، «حرکت جوهری» است؛ نظریه ای که تصویری متفاوت از طبیعت و جهان ارائه می کند.
برای درک ابتدایی این موضوع می توان خود انسان را در نظر گرفت. انسانی که امروز در برابر آینه ایستاده، همان فرد چند سال قبل نیست. بدن او تغییر کرده، تجربه های تازه ای کسب کرده، دانش بیشتری به دست آورده و نگاهش به جهان دگرگون شده است.
اما ملاصدرا بحث را فراتر از تغییر ویژگی های ظاهری می برد.
از نظر او، حرکت و تغییر تنها به اعراض و ویژگی های ظاهری اشیا محدود نمی شود؛ بلکه جوهر طبیعت نیز در حرکت است.
به همین دلیل، جهان در فلسفه ملاصدرا مجموعه ای از اشیای ثابت و منجمد نیست، بلکه فرایندی پیوسته از شدن و دگرگونی است.
سه ا/ن/د/ی/ش/ه/م/ع/ا/ص/ر
در برخی دیدگاه های فلسفی پیش از ملاصدرا، میان «جوهر» و «عرض» تفاوت گذاشته می شد و تغییرات بیشتر در حوزه اعراض و ویژگی های موجودات توضیح داده می شد.
ملاصدرا معتقد بود این توضیح برای فهم عمیق حرکت طبیعت کافی نیست.
بر اساس نظریه حرکت جوهری، طبیعت در ذات خود نیز پیوسته در حال تغییر است.
بنابراین جهان را نمی توان مجموعه ای از موجودات کاملا ثابت دانست. هر موجود طبیعی در مسیر یک فرایند قرار دارد.
این نظریه در دستگاه فلسفی ملاصدرا برای توضیح موضوعاتی مانند زمان، طبیعت، نفس، تحول انسان و رابطه جهان مادی و معنوی اهمیت پیدا می کند.
به زبان ساده، جهان فقط «تغییر نمی کند»، بلکه خود طبیعت در یک فرایند دائمی از شدن قرار دارد.
اگر طبیعت در حال حرکت و شدن است، انسان نیز از این جریان جدا نیست.
ملاصدرا درباره نفس انسان نظریه ای ارائه می کند که با تحول و تکامل وجودی او ارتباط دارد.
در نگاه او، نفس انسان در ارتباط با بدن شکل می گیرد و می تواند در مسیر تحول خود از مراتب مختلف عبور کند.
از این منظر، انسان موجودی ثابت و از پیش تمام شده نیست.
انسان در طول زندگی خود با تجربه، شناخت، انتخاب و عمل تغییر می کند و این تغییر می تواند جنبه وجودی و معنوی نیز داشته باشد.
به همین دلیل می توان گفت فلسفه ملاصدرا تصویری پویا از انسان ارائه می دهد؛ انسانی که هویت او تنها مجموعه ای از ویژگی های ثابت نیست، بلکه در مسیر یک فرایند مداوم قرار دارد.
یکی از بخش های قابل توجه فلسفه ملاصدرا، دیدگاه او درباره شناخت است.
در نگاه ساده، ممکن است تصور کنیم شناخت یعنی دریافت اطلاعات درباره یک موضوع و ذخیره کردن آن در ذهن.
اما در فلسفه ملاصدرا، رابطه انسان شناسا با امر شناخته شده عمیق تر از این است.
او از نظریه «اتحاد عاقل و معقول» دفاع می کند. بر اساس این دیدگاه، شناخت را نمی توان صرفا رابطه ای میان یک ذهن ثابت و یک تصویر ذهنی دانست.
اگر بخواهیم این ایده را با زبان امروز توضیح دهیم، می توان گفت شناخت عمیق یک موضوع می تواند خود انسان را نیز دگرگون کند.
برای مثال، یادگیری یک زبان جدید فقط حفظ کردن واژه ها نیست. با گذشت زمان ممکن است نحوه ارتباط، تفکر و مواجهه فرد با مفاهیم نیز تغییر کند.
این مثال دقیقا معادل نظریه ملاصدرا نیست، اما می تواند برای نزدیک شدن به این ایده مفید باشد که شناخت در نهایت با تحول وجود انسان ارتباط پیدا می کند.
«اسفار اربعه» یا چهار سفر عقلی، مهم ترین اثر فلسفی ملاصدرا است.
عنوان این اثر به چهار سفر اشاره دارد؛ سفرهایی که در دستگاه فکری ملاصدرا می توان آنها را نوعی مسیر فلسفی و عرفانی از جهان به سوی حقیقت و سپس بازگشت به جهان دانست.
این سفرها نباید به معنای سفر جغرافیایی فهمیده شوند. موضوع اصلی، حرکت فکری و وجودی انسان است.
در یک تصویر ساده می توان گفت انسان از شناخت جهان و تجربه های خود آغاز می کند، به سوی شناخت حقیقت حرکت می کند، در این مسیر به شناخت خدا و حقیقت می رسد و سپس با شناختی تازه به جهان باز می گردد.
به همین دلیل، فلسفه ملاصدرا تنها مجموعه ای از بحث های انتزاعی درباره موجودات نیست؛ بلکه در بسیاری از بخش های خود با مسیر تحول انسان نیز ارتباط پیدا می کند.
حکمت متعالیه را نباید با عرفان یکی دانست، اما عرفان نقش مهمی در شکل گیری آن دارد.
ملاصدرا به ویژه از سنت عرفانی ابن عربی تاثیر پذیرفت. در کنار آن، از فلسفه مشاء، فلسفه اشراق و آموزه های دینی نیز استفاده کرد.
تلاش ملاصدرا این بود که میان سه مسیر مهم شناخت ارتباط برقرار کند:
از این منظر، حکمت متعالیه را می توان تلاشی برای ایجاد یک دستگاه فکری دانست که در آن عقل و شهود در تقابل مطلق با یکدیگر قرار نگیرند.
ملاصدرا به شدت از سنت فلسفی ابن سینا تاثیر پذیرفت، اما در برخی مسائل بنیادین با او اختلاف داشت.
ابن سینا یکی از مهم ترین نمایندگان فلسفه مشاء بود و در تحلیل های فلسفی خود بر استدلال، منطق، علیت و تمایز وجود و ماهیت تاکید داشت.
ملاصدرا بسیاری از مباحث ابن سینا را ادامه داد و با آنها وارد گفت وگو شد، اما در مسئله اصالت وجود موضع متفاوتی اتخاذ کرد.
در نظام ملاصدرا، وجود بنیادی تر از ماهیت تلقی می شود و همین مسئله به یکی از پایه های اصلی حکمت متعالیه تبدیل شد.
سهروردی بنیان گذار فلسفه اشراق است و نظام فلسفی او بر مفاهیمی مانند نور، مراتب هستی و شهود تاکید ویژه دارد.
ملاصدرا از سنت اشراقی نیز بهره گرفت، اما حکمت متعالیه را نمی توان همان فلسفه اشراق دانست.
تفاوت مهم در این است که ملاصدرا تلاش کرد عناصر مختلف فلسفه اسلامی را در یک نظام گسترده تر گرد هم آورد.
از این رو، حکمت متعالیه نه صرفا ادامه فلسفه مشاء است و نه همان فلسفه اشراق؛ بلکه نظامی جدید است که از هر دو سنت و همچنین عرفان و آموزه های دینی تاثیر پذیرفته است.
بحث خدا در فلسفه ملاصدرا با بحث وجود پیوندی عمیق دارد.
در دستگاه حکمت متعالیه، خداوند کامل ترین و برترین مرتبه وجود است و سایر موجودات در وابستگی وجودی خود به خدا معنا پیدا می کنند.
به همین دلیل، مسئله خدا برای ملاصدرا صرفا یکی از موضوعات فلسفه نیست؛ بلکه با ساختار کلی هستی ارتباط دارد.
او در خداشناسی خود از استدلال های فلسفی، مباحث وجودشناختی، آموزه های دینی و سنت عرفانی بهره می گیرد.
در این چارچوب، جهان موجودی مستقل و بی نیاز از خداوند تصور نمی شود، بلکه وجود آن وابسته به حقیقت الهی است.
ممکن است مفاهیمی مانند اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری در نگاه نخست متعلق به چند قرن پیش به نظر برسند، اما پرسش هایی که پشت این مفاهیم قرار دارند همچنان برای انسان امروز مطرح هستند.
وقتی می پرسیم «واقعیت چیست؟»، وارد قلمرو هستی شناسی می شویم.
وقتی می پرسیم «آیا انسان واقعا می تواند تغییر کند؟»، با مسئله تحول و شدن روبه رو می شویم.
وقتی می پرسیم «شناخت چگونه بر انسان تاثیر می گذارد؟»، به مسئله رابطه دانش و وجود انسان نزدیک می شویم.
و زمانی که می پرسیم «رابطه خدا و جهان چیست؟»، وارد یکی از بنیادی ترین مسائل فلسفه و الهیات می شویم.
سه ا/ن/د/ی/ش/ه/م/ع/ا/ص/ر
به همین دلیل، مطالعه ملاصدرا فقط مطالعه یک فیلسوف تاریخی نیست. اندیشه او همچنان می تواند در گفت وگوهای فلسفی درباره هویت، آگاهی، تغییر، معنویت، انسان و معنای زندگی مورد توجه قرار گیرد.
برای به خاطر سپردن ساختار کلی فلسفه ملاصدرا می توان چند اصل را در کنار یکدیگر قرار داد:
فلسفه ملاصدرا را می توان تلاشی گسترده برای پاسخ دادن به چند پرسش بنیادی دانست: چه چیزی واقعا وجود دارد؟ جهان چگونه تغییر می کند؟ انسان چگونه به شناخت می رسد؟ رابطه انسان با خدا چیست؟ و آیا شناخت می تواند خود انسان را تغییر دهد؟
پاسخ ملاصدرا به این پرسش ها در قالب نظام «حکمت متعالیه» شکل گرفت؛ نظامی که در آن فلسفه استدلالی، عرفان، الهیات و آموزه های دینی در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
«اصالت وجود» نشان می دهد که وجود در تحلیل نهایی بنیادی تر از ماهیت است. «تشکیک وجود» مراتب و درجات هستی را توضیح می دهد و «حرکت جوهری» تصویری پویا از طبیعت ارائه می کند.
در چنین جهانی، انسان نیز موجودی ثابت و تمام شده نیست. او در مسیر تجربه، شناخت، انتخاب و تحول قرار دارد.
از این منظر شاید یکی از جذاب ترین پیام های حکمت متعالیه این باشد که انسان و جهان را نباید همچون مجموعه ای از اشیای کاملا ثابت تصور کرد. واقعیت در حال شدن است و انسان نیز در دل همین فرایند، مسیر شناخت و تحول خود را طی می کند.
در نهایت، حکمت متعالیه تلاشی است برای آنکه عقل، شهود و دین را در فهم بنیادی ترین پرسش های بشر در کنار یکدیگر قرار دهد؛ تلاشی که پس از گذشت چند قرن همچنان موضوع پژوهش و گفت وگو در فلسفه اسلامی است.
سه ا/ن/د/ی/ش/ه/م/ع/ا/ص/ر
پایان/*
.
