بر اساس گزارشهای منتشر شده از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (۱۴۰۳–۱۴۰۴)، تاکنون: حدود ۶۰ میلیون نفر مشمول طرح کالابرگ شدهاند. نرخ استفاده از اعتبار در دهکهای پایین بین ۶۵ تا ۷۵ درصد گزارش شده است. در دهکهای میانی، میزان استفاده ...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ببین و بخون؛ کالابرگ در مسیر اصلاح؛ بررسی ابعاد و چالشهای یک سیاست حمایتی. طرح کالابرگ الکترونیکی با هدف جداسازی مصرف ضروری از تورم نقدی و با پوشش ۶۰ میلیون نفر، یک سیاست «ضروری اما ناکافی» ارزیابی شده است. کارشناسان سه سناریو برای افزایش اثرگذاری آن مطرح کردهاند.
طرح کالابرگ الکترونیکی که با هدف جداسازی بخشی از مصرف ضروری خانوار از فشار مستقیم تورم نقدی به اجرا درآمده، با وجود پوشش جمعیتی بالا، همچنان با چالشهایی مواجه است . دادهها نشان میدهد که بیش از ۶۰ میلیون نفر مشمول این طرح هستند و نرخ استفاده از اعتبار در دهکهای پایین بین ۶۵ تا ۷۵ درصد گزارش شده است. با این حال، سهم این اعتبار از سبد خوراکی خانوار حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد برآورد شده که نشاندهنده فاصله معنادار با هدف تأمین معیشت پایدار است.
طرح کالابرگ الکترونیکی به عنوان یکی از سیاستهای حمایتی دولت، با هدف تبدیل یارانه نقدی به «مصرف تضمینشده کالاهای اساسی» طراحی شده است . این مدل که تجربه آن در کشورهایی مانند برزیل، ترکیه و هند نیز دیده شده، تلاش دارد تا اثر یارانه را به شکلی هدفمند به سفره خانوارها منتقل کند، اما اجرای آن در ایران با چالشهای خاصی روبهرو شده است.
بر اساس گزارشهای وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، تاکنون حدود ۶۰ میلیون نفر مشمول طرح کالابرگ شدهاند و نرخ استفاده از اعتبار در دهکهای پایین به ۶۵ تا ۷۵ درصد رسیده است. این آمار نشان میدهد که طرح از منظر «پذیرش اجتماعی» موفقیت نسبی داشته و به یک رفتار مصرفی تثبیتشده در بخش بزرگی از جامعه تبدیل شده است. با این حال، در دهکهای میانی، میزان استفاده به حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است که نشاندهنده تفاوت در اولویتهای مصرفی یا نیاز به حمایت بیشتر است.
اقتصاددانان سه عامل اصلی را در کاهش اثرگذاری این سیاست مؤثر میدانند:
۱. تورم بالای مواد غذایی که طبق گزارشهای مرکز آمار ایران در سالهای اخیر، در برخی اقلام خوراکی به مراتب بالاتر از تورم عمومی بوده است.
۲. ثابت بودن ارزش اسمی اعتبار در برابر رشد سریع قیمتها.
۳. محدودیت در تنوع و ساختار سبد کالاهای قابل خرید که باعث کاهش انعطاف مصرفکننده شده است.
در نتیجه، کالابرگ به جای آنکه یک ابزار تثبیت قدرت خرید باشد، بیشتر به یک تخفیف هدفمند روی بخشی از هزینه خوراکی تبدیل شده است. مجموع دادهها نشان میدهد که این طرح یک سیاست «ضروری اما ناکافی» است که به دلیل فشار تورمی، اثر واقعی آن بر قدرت خرید محدود باقی مانده است.
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که سیاستهای مشابه کالابرگ در دو حالت موفقتر بودهاند:
در برزیل، برنامه حمایت مالی مشروط Bolsa Familia که همزمان با کنترل تورم و بهبود شبکه توزیع اجرا شد، توانست فقر و نابرابری را به شکل محسوسی کاهش دهد.
در ترکیه نیز یارانههای غذایی هدفمند در دورههایی موفق بودند که ثبات نسبی قیمتها وجود داشت و بازار کالاهای اساسی رقابتیتر شد.
در مقابل، تجربه هند نشان میدهد که زمانی که تورم مواد غذایی بالا بوده، حتی یارانههای کالایی گسترده نیز به سرعت اثر خود را از دست دادهاند و به سمت کاهش ارزش واقعی حرکت کردهاند. جمعبندی این تجربهها نشان میدهد که کالابرگ در محیط تورمی بالا، ذاتاً نیازمند تعدیل مستمر ارزش یا کنترل همزمان قیمتها است.
سناریوهای افزایش اعتبار؛ اثر واقعی چقدر تغییر میکند؟
کارشناسان سه سناریو برای افزایش اعتبار کالابرگ مطرح کردهاند:
افزایش ۱۰ درصدی (۱.۱ میلیون تومان): پوشش سبد خوراکی به حدود ۲۲ درصد میرسد. این سطح از افزایش بیشتر در سطح «تعدیل انتظارات مصرفی» قابل مشاهده است تا تغییر واقعی در الگوی مصرف.
افزایش ۵۰ درصدی (۱.۵ میلیون تومان): سهم پوشش هزینه خوراکی به حدود ۳۰ درصد میرسد. این سطح از حمایت در محدوده «مکمل معنادار» قرار میگیرد، اما همچنان بیش از دو سوم هزینه خوراکی خانوار خارج از پوشش باقی میماند.
افزایش ۱۰۰ درصدی (۲ میلیون تومان): پوشش سبد خوراکی به حدود ۴۰ درصد میرسد. این سطح با وجود رشد قابل توجه، همچنان فاصله معناداری با «تأمین معیشت پایدار» دارد و در شرایط تورم بالای مواد غذایی، اثر آن نیز در گذر زمان با فرسایش ارزش واقعی مواجه خواهد شد.
کارشناسان معتقدند مسئله اصلی، نه صرفاً سطح اعتبار، بلکه نسبت آن با سرعت رشد قیمتهاست. برای افزایش اثربخشی کالابرگ، باید شبکه توزیع و شمول کالاها گستردهتر و رقابتیتر شود. همچنین تأمین مالی افزایش اعتبار نباید از طریق استقراض از بانک مرکزی انجام شود، زیرا این کار به تورم بیشتر دامن میزند. به همین دلیل، برخی بر حذف کالابرگ دهکهای پردرآمد برای تمرکز منابع بر اقشار آسیبپذیر تأکید دارند.
۱. آیا کالابرگ یک سیاست موفق است؟
طرح کالابرگ از نظر «پوشش جمعیتی و پذیرش اجتماعی» موفق بوده، اما به دلیل تورم بالا، اثر واقعی آن بر قدرت خرید محدود است. این طرح یک سیاست «ضروری اما ناکافی» ارزیابی میشود .
۲. چرا اثر کالابرگ بر سبد خوراکی خانوار محدود است؟
سه عامل اصلی باعث کاهش اثرگذاری این سیاست شدهاند: ۱) تورم بالای مواد غذایی، ۲) ثابت بودن ارزش اسمی اعتبار در برابر رشد سریع قیمتها، ۳) محدودیت در تنوع و ساختار سبد کالاهای قابل خرید .
۳. آیا قرار است مبلغ کالابرگ افزایش یابد؟
وزارت رفاه سه سناریو برای افزایش اعتبار کالابرگ تدوین کرده است، اما تاکنون تصمیم نهایی در این خصوص گرفته نشده و مبلغ آن همان یک میلیون تومان به ازای هر نفر باقی مانده است.
۴. تجربه جهانی در زمینه کالابرگ چه بوده است؟
برنامه Bolsa Familia در برزیل و یارانههای هدفمند در ترکیه از جمله نمونههای موفق هستند. در مقابل، تجربه هند نشان میدهد که در شرایط تورم بالا، یارانههای کالایی اثر خود را از دست میدهند.
۵. بهترین راهکار برای افزایش اثربخشی کالابرگ چیست؟
کارشناسان معتقدند باید شبکه توزیع و شمول کالاها گستردهتر و رقابتیتر شود و تأمین مالی افزایش اعتبار بدون استقراض از بانک مرکزی انجام شود تا تورم تشدید نشود.
پایان/*
ببین و بخون را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
